BPA: de gevaren en hoe je het vermijdt

De EU heeft op 20 januari 2025 het verbod op BPA in voedselverpakkingsmaterialen van kracht laten gaan. De aanleiding: EFSA had in april 2023 de tolerable daily intake voor BPA verlaagd met een factor 20.000. De Europese voedselveiligheidsautoriteit concludeerde dat zelfs huidige niveaus van blootstelling een risico vormen voor alle leeftijdsgroepen, vooral voor het immuunsysteem.

Het verbod geldt voor coatings in blikken, hervulbare plastic drinkflessen, watertanks en ander keukengerei. Babyflessen waren al verboden sinds 2011. Voor de overige producten gelden overgangsperiodes tot uiterlijk 20 januari 2029 → 2029… dat is nog ver weg.

Hieronder welke ziektes onderzoek aan BPA koppelt, waar je de stof nog tegenkomt in de overgangsperiode en hoe je je blootstelling vermindert.

Wat is BPA

Bisphenol A is een synthetische stof, in 1891 ontdekt en vanaf de jaren 50 op grote schaal gebruikt. De stof wordt in twee belangrijke kunststoffen verwerkt:

Polycarbonaat: harde, transparante plastic. Gebruikt in hervulbare drinkflessen, voorraadbakjes, brillenglazen en in het verleden babyflessen.

Epoxy hars: gebruikt als coating in voedselblikken en op binnenkant van drinkwaterleidingen.

BPA migreert uit deze producten naar voedsel. Het proces gaat sneller door warmte (magnetron, vaatwasser, hete vloeistoffen), zuren (tomatensaus in blik) of vet (olie, vleeswaren). Volgens RIVM-toxicoloog Hester Hendriks krijgen we BPA voornamelijk binnen via voedsel. Huidcontact speelt een kleinere rol. Bij vrijwel iedereen in Nederland is BPA aantoonbaar in bloed en urine.

Aan welke ziektes is BPA gekoppeld

Onderzoek koppelt BPA aan meerdere gezondheidseffecten. De voornaamste:

Hormoonverstoring. BPA heeft een chemische structuur die lijkt op oestrogeen. Daardoor koppelt het aan dezelfde receptoren en kan het de natuurlijke werking van hormonen verstoren. ECHA classificeert BPA als zeer zorgwekkende stof vanwege deze eigenschap.

Obesitas en type 2 diabetes. Meerdere meta-analyses koppelen BPA aan insulineresistentie en gewichtstoename. Een grote case-control studie vond een vier tot vijf keer hoger obesitasrisico bij hoge BPA-blootstelling. BPA wordt in de literatuur omschreven als “obesogen”: een stof die vetcel-vorming en metabolisme verstoort.

Reproductieve schade. Dier- en humaan onderzoek koppelt BPA aan verminderde vruchtbaarheid bij mannen en vrouwen, schade aan eicelkwaliteit en hormoonbalans tijdens de zwangerschap.

Immuunsysteem. EFSA concludeerde in 2023 dat BPA bij huidige blootstellingsniveaus risico vormt voor het immuunsysteem. Het effect is het sterkst bij ongeboren en jonge kinderen, waar het immuunsysteem nog in ontwikkeling is. Dit was de aanleiding voor het EU-verbod.

Foetale en kinderontwikkeling. De gevoeligste tijd voor BPA-blootstelling is de periode rond zwangerschap en vroege kindertijd. BPA passeert de placenta en komt in moedermelk terecht.

Hart- en vaatziekten en schildklier. Een recente review uit 2025 bevestigt aanwijzingen voor cardiovasculaire effecten en seksespecifieke verstoring van de schildklierfunctie bij hogere blootstelling.

BPA in Nederland en EU

Sinds 20 januari 2025 verbiedt EU Verordening 2024/3190 het gebruik van BPA in voedselcontactmaterialen. Het verbod dekt:

• Coatings in conservenblikken
• Hervulbare plastic drinkflessen
• Watertanks en drinkwaterautomaten
• Voedselbakjes, keukengerei
• Inkten, lijmen en harsen die met voedsel in aanraking komen

Babyflessen waren al verboden sinds 2011. Thermal paper (kassabonnen) zijn BPA-vrij sinds januari 2020 in de EU. Pet- en cosmetica-verpakkingen vallen niet onder het nieuwe verbod.

Overgangsperiodes geven de industrie tijd om aan te passen:

• Tot 20 juli 2026: bestaande BPA-bevattende producten mogen nog op de markt komen
• Tot 20 januari 2028: bepaalde repeat-use producten (professionele voedselverwerking)
• Tot 20 januari 2029: voorraden van repeat-use producten mogen tot deze datum verkocht worden

In de praktijk betekent dit dat blikvoeding en plastic producten met BPA tot 2029 nog in de winkels kunnen liggen.

Waar kom je BPA tegen

Vier hoofdroutes waarlangs je BPA binnenkrijgt:

Conservenblikken. De epoxy coating op de binnenkant van veel blikken bevat nog BPA in de overgangsperiode. Vooral problematisch bij zure of vette inhoud zoals tomaten, ananas, vleeswaren of vis in olie. Volgens Consumentenbond-tests bevatte 70 procent van geteste blikken in 2023 nog BPA.

Polycarbonaat producten. Harde, transparante plastic herkenbaar aan de driehoek met cijfer 7 of “PC”. Voorbeelden: oude hervulbare waterflessen, voorraadbakjes, melkkannen voor koffiezetapparaten.

“BPA-vrije” producten met BPS of BPF. De vervangers van BPA. Onderzoek wijst uit dat BPS, BPF en BPAF vergelijkbare hormoonverstorende effecten hebben. Sinds 2025 ook verboden in voedselverpakkingsmaterialen, maar oude voorraden circuleren nog. “BPA-vrij” is daarmee geen automatische garantie voor veiligheid.

Oude kassabonnen en buiten-EU bonnen. Nederlandse kassabonnen zijn sinds 2020 BPA-vrij. Bonnen uit de VS of andere niet-EU landen kunnen nog BPA bevatten. Caissières met dagelijks veel kassabon-contact lopen het meeste risico.

Hoe verminder je blootstelling

Vijf concrete dingen die wij doen:

1. Glazen of RVS drinkflessen in plaats van plastic. Een RVS drinkfles is BPA-vrij van nature en gaat jaren mee. Ook hervulbare glazen flessen werken prima. Plastic herbruikbare flessen met PC of nummer 7 vermijden.

2. Vers of glas in plaats van blik. Verse groenten, peulvruchten uit glazen pot of zelf gedroogd. Voor tomatenpassata: kies een glazen fles. Voor vis en bonen: glazen potten of vers.

3. Geen plastic verhitten. Opwarmen in plastic bakjes versnelt BPA-migratie. Glazen of keramische bakjes zijn beter. Plastic in de vaatwasser op hoge temperatuur slijt sneller en geeft meer migratie af.

4. Glazen voorraadpotten. Glas (Weck-potten, glazen jampotten) is herbruikbaar en BPA-vrij. Geen Tupperware of vergelijkbare plastic voorraadbakjes voor de lange termijn.

5. Beperk huidcontact met oude kassabonnen. Vraag een digitale bon waar mogelijk. Bewaar bonnen niet in je portemonnee tussen vingers en passen. Was handen na contact, vooral voor het eten.

Wat staat er bij ons thuis

Sinds 2021 hebben we de meeste plastic in huis vervangen door RVS, glas of keramiek. Voor drinkwater: RVS drinkflessen (Hydroflask en Klean Kanteen) en een Big Berkey waterfilter. Voor de keuken: glazen voorraadpotten, PFAS-vrije pannen, houten snijplanken.

We kopen blikvoeding zo veel mogelijk in glazen alternatieven. Tomatenpassata uit glazen flessen, bonen uit glazen potten. Voor sommige producten (tonijn, zalm) is glas niet altijd beschikbaar, dan kiezen we voor merken die expliciet BPA-vrije coating noemen (al verifieer ik die claim niet altijd hard, blijft een grijs gebied).

Voor kassabonnen vragen we waar het kan om digitale verstrekking. Albert Heijn, Jumbo en bol.com bieden dat aan via hun apps.

Veelgestelde vragen

Is BPA-vrij echt veiliger? Niet automatisch. De meest gebruikte vervangers zijn BPS (bisphenol S) en BPF (bisphenol F). Onderzoek wijst uit dat deze stoffen vergelijkbare hormoonverstorende effecten hebben. Sinds januari 2025 verbiedt de EU ook deze “hazardous bisphenols”. Voor de overgangsperiode geldt: een neutraal materiaal zoals glas, RVS of keramiek is de veiligste keuze.

Mag ik mijn oude polycarbonaat waterfles nog gebruiken? Liever niet. Polycarbonaat geeft door dagelijks gebruik, zonlicht en het schoonmaken in de vaatwasser langzaam BPA af. Een RVS drinkfles of glazen fles is een betere keuze en gaat langer mee.

Welke conservenblikken bevatten nog BPA? Tot juli 2026 mogen blikken met BPA-coating nog op de markt worden gebracht in de EU. Tot 2029 mogen bestaande voorraden verkocht worden. Sommige merken (Bonduelle, Hak) communiceren dat hun blikken BPA-vrij zijn, maar niet altijd transparant over de vervanger. Glazen alternatieven zijn praktischer voor wie zekerheid wil.

Wat is het verschil tussen BPA en BPS? BPA staat voor bisphenol A, BPS voor bisphenol S. Beide hebben een vergelijkbare chemische structuur en werken hormoonverstorend. BPS werd jarenlang gebruikt als vervanger in “BPA-vrije” producten. Sinds het EU-verbod van januari 2025 zijn beide stoffen verboden in voedselverpakkingsmaterialen.

Hoe herken ik of een product BPA bevat? Plastic met de driehoek-recycle-code 7 of de letters “PC” (polycarbonaat) bevat vaak BPA. Codes 1, 2, 4 en 5 zijn doorgaans BPA-vrij maar kunnen andere weekmakers bevatten. Bij conservenblikken is BPA niet zichtbaar zonder etiket-onderzoek. Bij twijfel: kies glas, RVS of keramiek.

Hoe lang duurt het voor BPA mijn lichaam verlaat? BPA wordt vrij snel afgebroken: de halfwaardetijd in het lichaam is ongeveer 6 uur. Maar bij continue dagelijkse blootstelling komt er steeds nieuwe aanvoer. Eenmalige blootstelling is dus minder relevant dan structurele blootstelling. Daarom is het verminderen van dagelijkse bronnen het effectiefst.

Verder lezen

• RVS drinkfles → onze 5+ jaar ervaring met plastic-vrij drinken
• PFAS-vrije pannen → vergelijkbare hormoonverstoorder-problematiek in de keuken
• Glyfosaat: de gevaren en hoe je het vermijdt → een ander dagelijks hormoonverstorend probleem

Externe bronnen voor verder onderzoek:

• EU Verordening 2024/3190 (BPA-verbod) → de wettelijke basis
• EFSA herbeoordeling van BPA 2023 → de TDI-verlaging met factor 20.000
• Springer review BPA en gezondheid (2025) → recente wetenschappelijke overzicht