Neonicotinoïden zijn insecticiden die chemisch verwant zijn aan nicotine. Ze waren jarenlang de meest gebruikte insectenbestrijders ter wereld, tot bleek hoe schadelijk ze zijn voor bijen. Sinds 2018 mogen de drie bekendste niet meer buiten gebruikt worden in de EU. Inmiddels is volgens het Ctgb alleen acetamiprid nog toegelaten. Weg zijn ze nog niet: imidacloprid zit in vlooiendruppels voor honden en katten en komt zo in het oppervlaktewater terecht. En op geïmporteerd voedsel kunnen resten zitten, al gelden daar sinds maart 2026 strengere grenzen voor.
Hieronder wat neonicotinoïden doen, wat er verboden is en wat nog mag. Plus wat je zelf kunt doen.
Wat zijn neonicotinoïden
Neonicotinoïden werken op het zenuwstelsel van insecten. Ze zijn systemisch: de plant neemt het middel op en verspreidt het door wortels, stengels, bladeren, stuifmeel en nectar. Een insect dat ergens van de plant eet of drinkt, krijgt het binnen. Vaak werd het zaad al vóór het zaaien met het middel behandeld.
De bekendste zijn imidacloprid, clothianidine, thiamethoxam, thiacloprid en acetamiprid.
Wat ze doen met bijen, vogels en water
Bijen. De Europese voedselautoriteit EFSA bevestigde in 2018 dat de meeste toepassingen van imidacloprid, clothianidine en thiamethoxam een risico vormen voor wilde bijen en honingbijen. Het Ctgb brengt ze in verband met de verhoogde wintersterfte van bijenvolken.
Vogels. Onderzoekers van de Radboud Universiteit in Nijmegen en vogelonderzoeksbureau Sovon vergeleken Nederlandse vogeltellingen met metingen van imidacloprid in oppervlaktewater. Waar meer imidacloprid in het water zat, gingen insectenetende vogels sterker achteruit. Bij meer dan 20 nanogram per liter namen hun aantallen gemiddeld 3,5 procent per jaar af. De vogels eten de insecten die door het middel verdwijnen.
Water. Neonicotinoïden lossen goed op in water en spoelen van akkers en kassen naar sloten en beken. Ze breken daar langzaam af.
Wat is verboden en wat mag nog
| Stof | Status in de EU |
|---|---|
| Imidacloprid | Sinds 2018 alleen nog in permanente kassen, daarna niet meer goedgekeurd |
| Clothianidine | Sinds 2018 alleen nog in permanente kassen, daarna niet meer goedgekeurd |
| Thiamethoxam | Sinds 2018 alleen nog in permanente kassen, daarna niet meer goedgekeurd |
| Thiacloprid | Goedkeuring in 2020 niet verlengd |
| Acetamiprid | Nog goedgekeurd, sinds 2024 met een lagere veilige grens |
Het verbod op buitengebruik in 2018 was een grote stap, schrijft het Ctgb, de Nederlandse toelatingsautoriteit. Het gold ook voor behandeld zaaizaad. Het verbod geldt voor gewasbescherming. Middelen voor huisdieren vallen onder andere regels en daar mag imidacloprid nog wel in.
Neonicotinoïden in je eten
Binnen de EU worden de verboden neonicotinoïden niet meer gebruikt. Op geïmporteerd voedsel konden lang nog resten zitten. Sinds 7 maart 2026 gelden voor clothianidine en thiamethoxam residugrenzen op het laagste meetbare niveau, ook voor import. De EU deed dat om bestuivers buiten Europa te beschermen, de residuen zelf vormden geen voedselveiligheidsrisico.
Acetamiprid is nog toegestaan. EFSA verlaagde in 2024 de veilige dagelijkse hoeveelheid van 0,025 naar 0,005 milligram per kilo lichaamsgewicht. Daarna stelde de Europese Commissie voor de residugrenzen voor een aantal gewassen te verlagen.
Vermoeden: neonicotinoïden zijn schadelijk voor de ontwikkeling van het brein. EFSA verlaagde de grens voor acetamiprid omdat er grote onzekerheid is over effecten op de ontwikkeling van het zenuwstelsel. Beperking: het gaat om onzekerheid in het bewijs en ontbrekende studies, geen aangetoonde schade bij mensen. De verlaging is een voorzorgsmaatregel.
Imidacloprid in vlooienmiddelen
Vlooiendruppels voor honden en katten bevatten vaak imidacloprid of fipronil. Het middel komt via de vacht in het water terecht: als je hond zwemt of als je hem wast. Volgens STOWA, het kennisinstituut van de waterschappen, gaat het om minder dan één tot enkele procenten van het gebruik. Dat is genoeg om de normen voor waterkwaliteit regelmatig te overschrijden.
Fabrikant Elanco erkende tegenover Radar dat kleine hoeveelheden in het milieu kunnen komen, vooral als honden vaak zwemmen of gewassen worden.
- Behandel tegen vlooien als het nodig is. Overleg met je dierenarts of behandelen het hele jaar door nodig is.
- Laat je hond na het druppelen een paar dagen niet zwemmen en was hem niet.
- Kam je huisdier regelmatig met een vlooienkam en stofzuig manden en kleden. Vlooien en eitjes zitten vooral daar.
Wat je zelf kunt doen
- Koop biologisch waar het verschil het grootst is. In de biologische landbouw zijn synthetische insecticiden niet toegestaan. Welke groente en fruit de meeste resten hebben, staat in de Dirty Dozen.
- Gebruik geen insecticiden in je tuin. Lieveheersbeestjes, sluipwespen en vogels doen veel van het werk. Bladluis spuit je eraf met water.
- Kijk naar de werkzame stof op het etiket van tuin- en huismiddelen tegen insecten.
- Wees bewust met vlooienmiddelen, zoals hierboven.
Meer over bestrijdingsmiddelen op je eten lees je bij glyfosaat en in bewust eten.
Veelgestelde vragen
Zijn neonicotinoïden verboden? Grotendeels. Imidacloprid, clothianidine en thiamethoxam mogen sinds 2018 niet meer buiten gebruikt worden en zijn niet meer goedgekeurd. Thiacloprid is sinds 2020 niet meer toegestaan. Acetamiprid mag nog wel.
Wat is imidacloprid? De meest gebruikte neonicotinoïde. In de landbouw is het in de EU niet meer toegestaan. In vlooiendruppels voor honden en katten zit het nog wel.
Welke insecticiden zijn verboden in Nederland? Welke middelen mogen, bepaalt het Ctgb. Voor neonicotinoïden geldt: alleen acetamiprid is nog goedgekeurd in de EU. Wat in een middel zit, staat als werkzame stof op het etiket.
Waarom zijn neonicotinoïden slecht voor bijen? Ze zitten in stuifmeel en nectar van behandelde planten. Bijen krijgen ze zo binnen, wat hun oriëntatie en overleving aantast. EFSA bevestigde het risico in 2018.
Zijn insecticiden schadelijk voor mensen? Bij de residuen die op voedsel zijn toegestaan, gaan de autoriteiten uit van geen risico. Voor acetamiprid verlaagde EFSA de veilige grens in 2024 uit voorzorg. Wie resten wil vermijden, kiest biologisch, vooral bij groente en fruit uit de Dirty Dozen.
Verder lezen
- Bewust eten → hoe wij minder bewerkt en meer biologisch eten
- Dirty Dozen → welke groente en fruit je beter bio koopt
- Glyfosaat → het bekendste bestrijdingsmiddel op je eten
- Low-tox thuis → minder schadelijke stoffen in huis en tuin
